Is ionann tailte portaigh agus leabhar staire beo. Ceaptar gur crutha\u00edodh portaigh ardaithe i l\u00e1r na t\u00edre n\u00edos m\u00f3 n\u00e1 10,000 bliain \u00f3 shin. Go dt\u00ed seo, t\u00e1 n\u00edos m\u00f3 n\u00e1 4,000 su\u00edomh seand\u00e1la\u00edochta agus c\u00fapla c\u00e9ad d\u00e9ant\u00e1n aimsithe laistigh de phortaigh ardaithe na h\u00c9ireann. Caomhna\u00edonn na portaigh ch\u00e9anna seo taifid fhadt\u00e9armacha d’athr\u00fa comhshaoil a thugann l\u00e9argas ar leith ar fh\u00e1sra agus ar stair aer\u00e1ide an oile\u00e1in seo.<\/span> Ins\u00edonn Portach Chl\u00f3irthigh sc\u00e9al faoin talamh a mh\u00fanlaigh a mhuintir agus na daoine a mh\u00fanlaigh an talamh. T\u00e1 a fhios againn go raibh c\u00f3na\u00ed ar phobail fiaga\u00ed cnuasaitheoir\u00ed in aice le Cl\u00f3irtheach sa tr\u00e9imhse 6500 -7000 RC. Ag Cl\u00f3irtheach, feictear an ch\u00e9ad fhianaise de ghlanadh foraoise thart ar 2300 RC. Is \u00e9 an sc\u00e9al as sin amach n\u00e1 leathn\u00fa lean\u00fanach na talmha\u00edochta.<\/p>\n\n I measc na bhfionnachtana seand\u00e1la\u00edochta i bportaigh ardaithe in \u00c9irinn t\u00e1 \u2018Corp\u00e1in Portaigh\u2019. Ceaptar gur \u00edospartaigh na hiarsma\u00ed daonna seo \u00f3n Iarannaois (500 RC \u2013 500 AD) a ndearnadh \u00edobairt daonna orthu mar go bhfuarthas iad taobh le teorainneacha treibheanna \u00e1rsa. T\u00e1 os cionn 100 corp aimsithe ar fud an domhain. T\u00e1 an ceann is sine os cionn 2000 bliain d’aois \u2013 seans gurb \u00e9 Seanfhear Chruach\u00e1in a aims\u00edodh 12 mh\u00edle \u00f3 Chl\u00f3irtheach an corp\u00e1n portaigh is c\u00e1ili\u00fala in \u00c9irinn, b’fh\u00e9idir. Fuarthas im portaigh, a bh\u00edonn d\u00fanta i soitheach adhmaid n\u00f3 i gcise\u00e1n caolad\u00f3ireachta de ghn\u00e1th, in\u00e1r bportaigh freisin.<\/p>\n\n In \u00c9irinn t\u00e1 \u00fas\u00e1id bainte as m\u00f3in le haghaidh breosla le fada an l\u00e1 agus \u00ed gearrtha de l\u00e1imh go dt\u00ed l\u00e1r an 20\u00fa<\/sup> haois ag baint \u00fas\u00e1ide as uirlis\u00ed traidisi\u00fanta. Ba ghn\u00edomha\u00edocht an-s\u00f3isialta baint agus gr\u00f3igeadh na m\u00f3na agus t\u00e1 s\u00e9 sin l\u00e9irithe freisin sna hamhr\u00e1in, sna sc\u00e9alta agus sna d\u00e1nta a aithris\u00edodh thart ar an tine th\u00edri\u00fail mh\u00f3na. Ba cheantair th\u00e1bhachtacha na portaigh chun caora a phiocadh agus le haghaidh seilge, agus thacaigh na himill leis an talmha\u00edocht. T\u00e1 an ghn\u00e1th\u00f3g ag brath go hioml\u00e1n ar mhata beo de Chaonach M\u00f3na arb \u00e9 an planda ceannasach \u00e9 i mbogaigh ar n\u00f3s Phortach Chl\u00f3irthigh. Baineadh \u00fas\u00e1id as Caonach M\u00f3na triomaithe mar leaba do dhaoine agus d’ainmhithe araon. D’\u00fas\u00e1id na pobail dh\u00fachasacha \u00f3 thuaidh \u00e9 freisin mar chl\u00faid\u00edn n\u00e1d\u00fartha. Mar gheall ar na hair\u00edonna luachmhara antaiseipteacha agus an ions\u00faiteacht iontach at\u00e1 ann, \u00fas\u00e1ideadh \u00e9 i mbindeal\u00e1in sa Ch\u00e9ad Chogadh Domhanda. \u00c9il\u00edonn daoine \u00e1irithe gur leigheas \u00e9 ar fhadharc\u00e1in!<\/p>\n\n Sa 17\u00fa<\/sup> haois bh\u00ed m\u00f3in ina foinse th\u00e1bhachtach breosla. Bhaineadh teaghlaigh m\u00f3in d\u00f3ibh f\u00e9in. Bh\u00ed an mh\u00f3in ina foinse mh\u00f3r breosla. Faoin mbliain 1750 bh\u00ed beagnach gach coill \u00e1iti\u00fail i gCl\u00f3irtheach saothraithe freisin, agus n\u00edos m\u00f3 agus n\u00edos m\u00f3 t\u00f3gadh na portaigh ar ais le haghaidh feirmeoireachta. Sa bhliain 1810, nuair a shroich Portach Chl\u00f3irthigh a uasmh\u00e9id, n\u00ed raibh m\u00f3r\u00e1n lonna\u00edochta\u00ed thart ar Phortach Chl\u00f3irthigh. Mar sin f\u00e9in, d’fh\u00e1g t\u00f3g\u00e1il b\u00f3ithre trasna agus ar fud an cheantair go raibh s\u00e9 n\u00edos \u00e9asca dul isteach ar an bportach chun \u00e9 a shaothr\u00fa. Ag t\u00fas an 20\u00fa<\/sup> hAois bh\u00ed roinnt daoine f\u00f3s ina gc\u00f3na\u00ed i dteach\u00edn\u00ed ceann tu\u00ed thart ar an bportach agus bh\u00ed go leor acu ag brath ar mh\u00f3in a dh\u00edol go h\u00e1iti\u00fail le haghaidh maireacht\u00e1la.<\/p>\n\n Tugadh baint mheicni\u00fail isteach go h\u00c9irinn i l\u00e1r an 20\u00fa<\/sup> hAois, rud a d’athraigh go deo an m\u00e9id m\u00f3na a baineadh. Mar thoradh ar fhorbairt thionscal na m\u00f3na in \u00c9irinn rinneadh d\u00fashaothr\u00fa ar chuid mh\u00f3r d\u00e1r bportaigh ardaithe ar fud l\u00e1r na t\u00edre chun m\u00f3in a bhaint. Buna\u00edodh an Bord Forbartha M\u00f3na sa bhliain 1934. Le linn \u2018\u00c9igeand\u00e1il\u2018 an Dara Cogadh Domhanda t\u00f3gadh an-chuid m\u00f3na \u00f3 l\u00e1r na t\u00edre agus seoladh chuig P\u00e1irc an Fhionnuisce \u00ed agus ganntanas ollmh\u00f3r breosla i mBaile \u00c1tha Cliath. I mblianta tosaigh St\u00e1t Phoblacht na h\u00c9ireann rinneadh \u00edobairt ar go leor d\u00e1r ngn\u00e1th\u00f3ga portaigh ardaithe le haghaidh breosla saor i bhfoirm m\u00f3na. Bhunaigh an rialtas Bord na M\u00f3na tar \u00e9is an Dara Cogadh Domhanda chun m\u00f3in a bhaint go meicni\u00fail. Tosa\u00edodh ar mh\u00f3in a \u00fas\u00e1id chun leictreachas a ghini\u00faint d\u00e1r ndaonra a bh\u00ed ag dul i m\u00e9id. Sa l\u00e1 at\u00e1 inniu ann t\u00e1 dh\u00e1 st\u00e1isi\u00fan cumhachta d\u00f3ite m\u00f3na f\u00e1gtha \u2013 St\u00e1isi\u00fan Cumhachta Loch R\u00ed agus St\u00e1isi\u00fan Cumhachta U\u00edbh Fhail\u00ed Thiar. \u00das\u00e1ideann an chuid eile de na st\u00e1isi\u00fain chumhachta: ola, g\u00e1s, hidreafhuinneamh, agus gaoth.<\/p>\n\n Meastar gur scriosadh leath de phortaigh ardaithe na h\u00c9ireann idir 1814\u20131946. Meastar gur cailleadh 85% d\u00e1r dtailte portaigh. T\u00e1 tuairim is 50% de na c\u00f3rais phortaigh ardaithe aig\u00e9anacha sl\u00e1n le f\u00e1il anseo in \u00c9irinn. Ach an oiread le cuid mhaith de na portaigh ardaithe in \u00c9irinn, t\u00e1 cuid de Phortach Chl\u00f3irthigh caillte. N\u00edl f\u00e1gtha anois ach cuid den phortach l\u00e1ir i gCl\u00f3irtheach agus bl\u00faire den phortach thoir agus n\u00edos m\u00f3 n\u00e1 leath den bhunphortach bainte le tr\u00ed ch\u00e9ad bliain anuas. Mar thoradh ar laghd\u00fa ar \u00e1r dtailte portaigh t\u00e1 planda\u00ed agus ainmhithe a bhaineann len\u00e1r bportaigh caillte. Mar gheall ar dh\u00edghr\u00e1d\u00fa Phortach Chl\u00f3irthigh t\u00e1 speicis ar n\u00f3s an Gh\u00e9 Bh\u00e1n\u00e9adanach Ghraonlannach, nach gcaitheann an geimhreadh anseo n\u00edos m\u00f3, imithe. In ainneoin gur cailleadh an ghn\u00e1th\u00f3g, is \u00e9 Cl\u00f3irtheach an portach ardaithe is m\u00f3 at\u00e1 f\u00e1gtha in \u00c9irinn soir \u00f3 Abhainn na Sionainne.<\/p>\n\n I 1983 cheannaigh Bord na M\u00f3na p\u00edosa 440 heicte\u00e1r den su\u00edomh agus \u00e9 ar intinn aige \u00e9 a fhorbairt le haghaidh t\u00e1irgeadh m\u00f3na. Cuireadh t\u00fas leis an bpr\u00f3iseas chun draenacha a chur isteach, pr\u00f3iseas a tharraing ag\u00f3id\u00ed poibl\u00ed. Cuireadh stop le tuilleadh draen\u00e1la agus cheannaigh caomhn\u00fa reacht\u00fail an d\u00falra, an tseirbh\u00eds P\u00e1irceanna N\u00e1isi\u00fanta agus Fiadh\u00falra anois, an portach i 1986 agus f\u00f3gra\u00edodh ina Anaclann N\u00e1isi\u00fanta D\u00falra \u00e9 i 1987. T\u00e1 tionscadail taighde ar sc\u00e1la m\u00f3r ar bun ag institi\u00faid\u00ed taighde \u00c9ireannacha agus Ollannacha \u00f3 1989 i leith. Foils\u00edodh na tortha\u00ed in 2002 agus \u00e1ir\u00edtear orthu staid\u00e9ir ar na himscr\u00faduithe geola\u00edocha, hidreola\u00edocha agus \u00e9iceola\u00edocha. Mar thoradh air sin, is d\u00f3cha gurb \u00e9 Portach Chl\u00f3irthigh an portach d\u00e1 chine\u00e1l is m\u00f3 a bhfuil taighde d\u00e9anta air ar domhan.<\/p>\n\n Cuireadh t\u00fas le hobair athch\u00f3irithe nuair a cuireadh thart ar 6000 damba beag m\u00f3na isteach sna draenacha. Rinneadh \u00e9 seo ar dt\u00fas de l\u00e1imh agus ansin le meais\u00edn idir 1993 \u20131996. Faoin Treoir maidir le Gn\u00e1th\u00f3ga \u00f3n Aontas Eorpach 1992, ceangla\u00edtear ar an St\u00e1t speicis agus gn\u00e1th\u00f3ga n\u00e1d\u00fartha \u00e9ags\u00fala a chosaint, lena n-\u00e1ir\u00edtear portach ardaithe gn\u00edomhach, a bhfuil t\u00e1bhacht idirn\u00e1isi\u00fanta ag baint leo, tr\u00ed limist\u00e9ir a ainmni\u00fa mar Limist\u00e9ir faoi Chaomhn\u00fa Speisialta (LCSanna). T\u00e1 cosaint ag portach Chl\u00f3irthigh faoi roinnt ainmn\u00edochta\u00ed n\u00e1isi\u00fanta agus idirn\u00e1isi\u00fanta lena n-\u00e1ir\u00edtear Anaclann N\u00e1isi\u00fanta D\u00falra, Limist\u00e9ar faoi Chaomhn\u00fa Speisialta, Limist\u00e9ar Oidhreachta N\u00e1d\u00fartha agus L\u00e1ithre\u00e1n Bogaigh Ramsar. C\u00e9 go bhfuil deireadh tagtha le baint thionscla\u00edoch mh\u00f3na ag Portach Chl\u00f3irthigh, leanadh ar aghaidh le baint mh\u00f3na le haghaidh \u00fas\u00e1id baile go dt\u00ed le gairid. Sa l\u00e1 at\u00e1 inniu leanann staid\u00e9ir phr\u00f3if\u00edle ar \u00e9iceach\u00f3rais phortaigh ardaithe ar aghaidh ag Portach Chl\u00f3irthigh. Oscla\u00edodh ionad l\u00e9irmh\u00ednithe do Phortach Chl\u00f3irthigh sa bhaile ar Bh\u00f3thar Bh\u00e9al \u00c1tha Chomair in 2010. Chomh maith leis sin, t\u00f3gadh cl\u00e1rchos\u00e1n l\u00fabtha adhmaid 1km taobh le b\u00f3thar Chl\u00f3irthigh\u2013Raithin in 2012 agus cuireadh cl\u00e1ir eolais suas feadh an chl\u00e1rchos\u00e1in ar mhaithe le cuairteoir\u00ed a mhealladh chuig an su\u00edomh chun cr\u00edocha \u00e1ineasa agus oideachais.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" R\u00e9amhr\u00e1 Is ionann tailte portaigh agus leabhar staire beo. Ceaptar gur crutha\u00edodh portaigh ardaithe i l\u00e1r na t\u00edre n\u00edos m\u00f3 n\u00e1 10,000 bliain \u00f3 shin. Go dt\u00ed seo, t\u00e1 n\u00edos m\u00f3 n\u00e1 4,000 su\u00edomh seand\u00e1la\u00edochta agus c\u00fapla c\u00e9ad d\u00e9ant\u00e1n aimsithe laistigh de phortaigh ardaithe na h\u00c9ireann. Caomhna\u00edonn na portaigh ch\u00e9anna seo taifid fhadt\u00e9armacha d’athr\u00fa comhshaoil… <\/p>\n","protected":false},"author":7,"featured_media":0,"parent":510,"menu_order":13,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","template":"full-width.php","meta":{"footnotes":""},"class_list":["post-514","page","type-page","status-publish","hentry"],"yoast_head":"\nSeand\u00e1la\u00edocht<\/h2>\n\n
An \u00fas\u00e1id a bhaintear as m\u00f3in<\/h2>\n\n
Fuinneamh agus Breosla<\/h2>\n\n
Caomhn\u00fa<\/h2>\n\n